De eerste zondag na 24 juni wordt traditioneel de heilige Eligius gevierd. Naar aanleiding van zijn feestdag zetten we de zoektocht rond een bijzonder altaarschilderij uit Kruishoutem in de kijker.

IMG_5592_Eligius

Foto: Chris Van der Meeren

 

In de Sint-Eligiuskerk van Kruishoutem hangt een merkwaardig retabelschilderij. Tot voor kort wist niemand in de parochie precies wat het schilderij voorstelde. Chris Van der Meeren, betrokken bij de Heemkundige Kring Hultheim van Kruishoutem ging op speurtocht en kwam met zijn vraag bij CRKC aankloppen.

Nadat het schilderij jarenlang in een vergeten hoekje in de kerk had gehangen, besloot de kerkfabriek in 1982 het stuk te laten restaureren. Het stuk verkeerde dan ook in erg slechte staat. In de bijhorende documentatie van dat moment staat het altaarstuk omschreven als een voorstelling van Jeanne d’Arc. Sinds de laatste restauratie in 2009 kreeg het 17de-eeuwse schilderij een fraaie plek in de linkerzijbeuk van de kerk.

KIK_Eligius

Het schilderij in slechte staat voor de restauratie. Foto: KIK-IRPA

Op het schilderij is een Franse koning te zien die een zadel aangeboden krijgt. Links op de achtergrond staat een bisschop. Er valt dus wel wat te zeggen voor de titel Jeanne d’Arc. Volgens de legende zorgde zij ervoor dat de Franse koning Charles VII opnieuw grote stukken Frans grondgebied terug krijgt die hij verloren was aan de Engelsen in de Honderdjarige Oorlog, en gezalfd kon worden door de bisschop van Reims. Toch bleef deze hypothese labiel. Een plaatselijk kunsthistoricus verwierp het thema en argumenteerde dat het verhaal van Jeanne d’Arc helemaal niet populair was in de 17de eeuw. Bovendien staat er in dit geval geen enkele heilige op het schilderij dat diende om boven een altaar van de kerk te hangen en dat was niet gebruikelijk. De kunsthistoricus was ervan overtuigd dat het schilderij Het bezoek van de koningin Sheba aan koning Salomon voorstelde. In dat verhaal worden ook geschenken aan de wijze koning Salomon overhandigd en hiermee zou de scene uit het Oud Testament meteen een religieus motief verschaffen.

Een oude publicatie over de geschiedenis van de kerk vermeldt dat het schilderij van de hand van een zekere Simon De Paepe zou zijn. Deze kunstenaar schilderde talrijke retabelstukken voor de kerken in Oudenaarde en omgeving. Over de iconografie van het werk bleef echter onenigheid bestaan, tot enkele medewerkers van het CRKC een werkbezoek brachten aan de kerk en Van der Meeren hen vroeg naar de voorstelling op het schilderij. Jan Klinckaert wist te vertellen dat het schilderij de eerlijkheid van Sint-Eligius voorstelt. Volgens een legende kreeg Eligius als jonge kunstsmid een klomp goud van koning Clotharius II met de opdracht er een zadel van te maken. Hij maakte een prachtig zadel en met het overschot – dat hij niet voor zichzelf hield – maakte hij nog een tweede en overhandigde beide zadels aan de koning. Deze piste strookt uiteraard met het feit dat deze kerk gewijd is aan de heilige Eligius. Jan Klinckaert wees op een sterk gelijkend schilderij met hetzelfde thema in de kerk van Zeveneken.

Zeveneken

De eerlijkheid van de heilige Eligius, Sint-Eligiuskerk Zeveneken

De nieuwsgierigheid van Van der Meeren was geprikkeld en hij ging met deze info op speurtocht in het Gentse Rijksarchief. In de kerkrekeningen pluisde hij alle uitgaven uit voor de werkzame periode van Simon De Paepe. Zijn verbazing was groot toen hij de uitgave voor dit schilderij inderdaad terugvond, echter niet met de verwijzing naar Simon De Paepe, maar met vermelding van Philippe Bernaerdt als kunstenaar.

archief_eligius1

Item betaelt door de zelve aen frans knecht van Mr. Beernaert voor drinckghelt van het Schilderije St. Eloy pnt (present, in aanwezigheid van) den heere Baron.

Uit dit archiefstuk blijkt dat de kerkmeesters het schilderij niet hoeven te betalen. Ze komen ervan af met wat drinckghelt voor de knecht van Beernaert bij de levering. Bovendien blijkt dat bij de levering ook de baron aanwezig was. Hij moet duidelijk de opdrachtgever voor het werk geweest zijn. Dit laat ons veronderstellen dat de persoon die centraal op het schilderij staat afgebeeld, Baron Philippe De Jauche is. Het was in die tijd niet ongebruikelijk dat edelen zichzelf lieten portretteren op stukken die ze bestelden voor publieke ruimtes. Op deze wijze kon de bevolking meegenieten van de rijkdom van de edelen maar werd anderzijds natuurlijk ook het ego van de edele gestreeld. Juist deze baron is zeer belangrijk geweest voor de geschiedenis van Kruishoutem. Enkele jaren later kreeg hij van de Franse koning Louis XIV de titel van graaf en de toestemming om een jaarlijks een jaarmarkt te organiseren, op het feest van de heilige Eligius nog wel. Deze jaarmarkt wordt beschouwd als de verre voorloper van de bekende eiermarkt die van Kruishoutem de Eiergemeente maakte.

Zo werd, dankzij de tussenkomst van Jonas Danckers en Jan Klinckaert van het CRKC – én vooral de zoektocht van Chris Van der Meeren, een mooi stukje Kruishoutemse geschiedenis uitgeklaard.

Naar een tekst van Chris Van der Meeren

 

Advertenties